قبلاً در مطلب چرا انگلیسی رایجترین زبان دنیاست؟ به ریشه های این رواج بین الللی اشاره کردم. این بار می خوام به صورت ریشه ای به تاریخ زبان انگلیسی و اینکه چه طور اینقدر رایج شد بپردازم.
زبان انگلیسی امروزی حاصل بیش از هزار سال تغییر، مهاجرت، جنگ، تجارت، تحولات فرهنگی و ارتباط میان زبانهای مختلف است. انگلیسی که امروز در مدرسه، دانشگاه، اینترنت و محیط کار استفاده میکنیم، تفاوت بسیار زیادی با انگلیسیای دارد که مردم انگلستان در قرنهای گذشته صحبت میکردند.
اما زبان انگلیسی از کجا آمده است؟ چه زبانهایی بر آن تأثیر گذاشتهاند؟ چرا انگلیسی اینهمه واژه از زبان فرانسوی و لاتین دارد؟ چرا املای بسیاری از کلمات با تلفظ آنها متفاوت است؟ و چگونه زبانی که در ابتدا در بخشهایی از بریتانیا استفاده میشد، به یکی از مهمترین زبانهای ارتباطی جهان تبدیل شد؟
برای پاسخ به این پرسشها باید تاریخ زبان انگلیسی را مرحلهبهمرحله بررسی کنیم.
زبان انگلیسی از کجا آمده است؟
زبان انگلیسی در خانواده بزرگی از زبانها به نام هندواروپایی (Indo-European) قرار دارد. این خانواده شامل زبانهای بسیار متنوعی مانند فارسی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، اسپانیایی، روسی، هندی و بسیاری از زبانهای دیگر است.
انگلیسی از شاخه ژرمنی (Germanic) این خانواده میآید و از نظر تاریخی با زبانهایی مانند آلمانی، هلندی و زبانهای اسکاندیناویایی خویشاوند است.
البته انگلیسی امروزی فقط از زبانهای ژرمنی تشکیل نشده است. در طول تاریخ، زبانهای مختلفی بر آن تأثیر گذاشتهاند و واژگان زیادی از لاتین، فرانسوی، نورس باستان، یونانی و زبانهای دیگر وارد انگلیسی شدهاند.
بنابراین اگر بخواهیم تاریخ زبان انگلیسی را در یک جمله خلاصه کنیم، میتوانیم بگوییم:
انگلیسی یک زبان ژرمنی است که در طول تاریخ واژگان و تأثیرات فراوانی از زبانهای دیگر پذیرفته است.
۱. شکلگیری انگلیسی باستان (Old English)
یکی از مهمترین نقاط آغاز تاریخ زبان انگلیسی به حدود قرن پنجم میلادی برمیگردد.
پس از پایان سلطه روم بر بریتانیا، گروههایی از اقوام ژرمنی، از جمله Angles، Saxons و Jutes، به بخشهایی از بریتانیا مهاجرت کردند.
زبانهایی که این گروهها با خود آوردند، به تدریج با یکدیگر و با زبانهای موجود در بریتانیا ترکیب شدند و زمینه شکلگیری چیزی را ایجاد کردند که امروزه آن را Old English یا انگلیسی باستان مینامیم.
نام English نیز با قوم Angles ارتباط تاریخی دارد.
البته انگلیسی باستان برای یک زبانآموز امروزی تقریباً غیرقابل فهم است. اگر کسی که فقط انگلیسی امروزی میداند متنی به Old English ببیند، احتمالاً نمیتواند مفهوم آن را بدون آموزش تخصصی درک کند.
یکی از مشهورترین آثار ادبی این دوره، شعر حماسی Beowulf است.
۲. انگلیسی باستان چه تفاوتی با انگلیسی امروزی داشت؟
انگلیسی باستان از نظر واژگان، دستور زبان و حتی ساختار جمله تفاوت زیادی با انگلیسی امروز داشت.
برای مثال، واژه house در انگلیسی امروزی برای خانه استفاده میشود، اما شکل قدیمیتر آن در انگلیسی باستان hūs بود.
همچنین دستور زبان Old English پیچیدهتر بود و مانند بسیاری از زبانهای ژرمنی، حالتهای دستوری بیشتری داشت.
به همین دلیل، تصور اینکه انگلیسی امروزی فقط نسخه سادهشده انگلیسی باستان است، درست نیست؛ زبان انگلیسی در طول قرنها تغییرات بسیار زیادی را تجربه کرده است.
۳. تأثیر لاتین بر انگلیسی
حتی پیش از آنکه انگلیسی به شکل امروزی شکل بگیرد، زبان لاتین بر زبانهای بریتانیا تأثیر گذاشته بود.
ارتباط بریتانیا با امپراتوری روم باعث شد تعدادی از واژههای لاتین وارد زبانهای منطقه شوند. بعدها با گسترش مسیحیت در انگلستان نیز واژههای بیشتری از لاتین وارد انگلیسی شدند.
بسیاری از واژههای مرتبط با:
- دین
- آموزش
- نوشتن
- علم
- فرهنگ
ریشه لاتین دارند یا از مسیر لاتین وارد انگلیسی شدهاند.
البته تأثیر لاتین محدود به یک دوره تاریخی نیست و در قرنهای بعد نیز بسیاری از واژههای علمی و دانشگاهی از لاتین و یونانی وارد زبان انگلیسی شدند.
۴. ورود وایکینگها و تأثیر زبان نورس باستان
یکی از اتفاقات مهم در تاریخ زبان انگلیسی، تماس گسترده مردم انگلیسیزبان با وایکینگها و زبان Old Norse بود.
گروههایی از اسکاندیناویاییها در بخشهایی از بریتانیا ساکن شدند و در نتیجه، زبان انگلیسی و نورس باستان برای مدت طولانی در تماس با یکدیگر قرار گرفتند.
این ارتباط تأثیر قابلتوجهی بر انگلیسی گذاشت.
برخی واژههای انگلیسی امروزی که ریشه اسکاندیناویایی دارند عبارتاند از:
- sky
- egg
- window
- husband
- knife
- wrong
حتی برخی از ضمایر مهم انگلیسی مانند:
- they
- them
- their
نیز ریشه اسکاندیناویایی دارند.
این موضوع یکی از نمونههای جالب در تاریخ زبان انگلیسی است؛ زیرا نشان میدهد زبانها چگونه از طریق تماس میان مردم تغییر میکنند.
۵. فتح نورمنها و آغاز انگلیسی میانه
یکی از مهمترین اتفاقات تاریخ انگلستان در سال ۱۰۶۶ میلادی رخ داد؛ زمانی که ویلیام فاتح (William the Conqueror) انگلستان را فتح کرد.
نورمنها ریشه اسکاندیناویایی داشتند، اما زبان مورد استفاده طبقه حاکم نورمن در انگلستان، گونهای از فرانسوی بود که معمولاً Anglo-Norman نامیده میشود.
پس از فتح انگلستان، زبان فرانسوی در میان طبقات حاکم و در حوزههایی مانند حکومت، قانون و دربار اهمیت زیادی پیدا کرد؛ در حالی که انگلیسی همچنان زبان بخش بزرگی از مردم بود.
این تماس میان انگلیسی و فرانسوی تأثیر بسیار عمیقی بر واژگان انگلیسی گذاشت.
۶. ورود واژههای فرانسوی به زبان انگلیسی
بسیاری از واژههایی که امروز برای ما کاملاً انگلیسی به نظر میرسند، در واقع ریشه فرانسوی دارند.
برای مثال:
- government
- court
- judge
- justice
- royal
- parliament
- country
- language
بخش زیادی از واژگان مرتبط با حکومت، قانون، جامعه و فرهنگ از طریق فرانسوی وارد انگلیسی شدند.
اما تأثیر فرانسوی فقط به سیاست و حکومت محدود نشد.
در حوزه غذا نیز نمونههای جالبی داریم.
مثلاً:
cow → beef
pig → pork
sheep → mutton
یکی از توضیحهای تاریخی رایج این است که نام حیوانات در زبان مردم انگلیسیزبان باقی ماند، در حالی که واژههای مربوط به گوشت در محیطهای تحت تأثیر زبان فرانسوی شکل دیگری پیدا کردند. این موضوع نشان میدهد که تاریخ یک زبان را نمیتوان از تاریخ اجتماعی و طبقاتی جامعه جدا کرد.
۷. انگلیسی میانه (Middle English)
زبان انگلیسی که از حدود قرن دوازدهم تا اواخر قرن پانزدهم رایج بود، معمولاً Middle English یا انگلیسی میانه نامیده میشود.
در این دوره، انگلیسی تغییرات بسیار زیادی کرد.
واژگان فرانسوی وارد زبان شدند، ساختار دستوری زبان تغییر کرد و بسیاری از ویژگیهای پیچیدهتر انگلیسی باستان به تدریج کاهش یافتند.
یکی از معروفترین نویسندگان این دوره جفری چاسر (Geoffrey Chaucer) است که اثر مشهور او، The Canterbury Tales، نمونه مهمی از ادبیات Middle English محسوب میشود.
انگلیسی چاسر برای یک انگلیسیزبان امروزی بسیار دشوارتر از انگلیسی معاصر است، اما نسبت به Old English به انگلیسی امروز نزدیکتر است.
۸. چاپ و تأثیر آن بر زبان انگلیسی
یکی از اتفاقات مهم دیگر در تاریخ زبان انگلیسی، گسترش صنعت چاپ در انگلستان بود.
William Caxton در اواخر قرن پانزدهم نقش مهمی در معرفی چاپ با حروف متحرک به انگلستان داشت.
پیش از گسترش چاپ، متون دستنویس بودند و شکل نوشتاری واژهها میتوانست در مناطق مختلف تفاوت زیادی داشته باشد.
با گسترش چاپ:
- کتابها با سرعت بیشتری تولید شدند.
- دسترسی به متون افزایش یافت.
- شکل نوشتاری برخی واژهها به تدریج تثبیت شد.
- یکسانتر شدن شیوه نوشتن واژهها آسانتر شد.
البته چاپ بهتنهایی باعث ایجاد شکل امروزی انگلیسی نشد، اما نقش مهمی در استانداردسازی تدریجی زبان نوشتاری داشت.
۹. انگلیسی مدرن اولیه و دوران شکسپیر
از حدود قرن شانزدهم، انگلیسی وارد دورهای میشود که معمولاً Early Modern English نامیده میشود.
این دوره با تحولات فرهنگی بزرگی همراه بود و یکی از مشهورترین چهرههای ادبی آن William Shakespeare است.
زبان شکسپیر برای خواننده امروزی نسبتاً قابل فهم است، هرچند بسیاری از واژهها، ساختارها و کاربردهای آن با انگلیسی امروز متفاوتاند.
آثار شکسپیر تأثیر زیادی بر فرهنگ و ادبیات انگلیسی گذاشتند و بسیاری از عبارتها و واژههایی که در آثار او ثبت شدهاند، بعدها در زبان و ادبیات انگلیسی رواج پیدا کردند.
البته این تصور که شکسپیر به تنهایی «هزاران واژه جدید به زبان انگلیسی اضافه کرد» بیش از حد سادهسازی شده است. بسیاری از واژههایی که به شکسپیر نسبت داده میشوند احتمالاً پیش از او نیز وجود داشتهاند، اما آثار او در ثبت، رواج یا تثبیت برخی از آنها نقش داشتهاند.
۱۰. Great Vowel Shift؛ یکی از مهمترین تغییرات تلفظی انگلیسی
یکی از اتفاقات بسیار مهم در تاریخ تلفظ زبان انگلیسی، پدیدهای است که به نام Great Vowel Shift شناخته میشود.
این تغییرات عمدتاً بین اواخر قرون وسطی و دوره Early Modern English رخ دادند و نحوه تلفظ بسیاری از واکههای انگلیسی را تغییر دادند.
این اتفاق یکی از عواملی است که به توضیح تفاوت میان املای انگلیسی و تلفظ انگلیسی کمک میکند.
به بیان ساده، در حالی که شیوه نوشتن بسیاری از کلمات تا حدی تثبیت شده بود، تلفظ آنها در طول زمان تغییر کرد.
به همین دلیل امروزه ممکن است با کلماتی روبهرو شویم که:
- املای مشابهی دارند اما تلفظ متفاوتی دارند.
- حروفی در آنها نوشته میشود که تلفظ نمیشوند.
- رابطه میان spelling و pronunciation در آنها کاملاً قابل پیشبینی نیست.
برای زبانآموزان انگلیسی، این موضوع یکی از دلایل دشواری تلفظ و املاست.
۱۱. چرا زبان انگلیسی اینهمه واژه دارد؟
یکی از ویژگیهای جالب انگلیسی امروزی، گستردگی واژگان آن است.
یکی از دلایل مهم این موضوع، تماس طولانیمدت انگلیسی با زبانهای مختلف است.
انگلیسی در طول تاریخ از زبانهایی مانند:
- لاتین
- فرانسوی
- یونانی
- نورس باستان
- ایتالیایی
- اسپانیایی
- عربی
- هلندی
- هندی و زبانهای دیگر
واژههایی دریافت کرده است.
برای مثال:
| زبان | نمونههایی در انگلیسی |
| French | government, justice, royal |
| Old Norse | sky, egg, they |
| Italian | piano, balcony |
| Spanish | patio, mosquito |
| Arabic | algebra, coffee |
| Greek | philosophy, biology |
| Latin | radius, data, formula |
البته مسیر ورود همه این واژهها یکسان نیست و برخی از آنها از طریق زبانهای دیگر به انگلیسی رسیدهاند.
۱۲. انگلیسی چگونه به زبان جهانی تبدیل شد؟
تا اینجا بیشتر درباره تحول انگلیسی در بریتانیا صحبت کردیم؛ اما سؤال مهم این است:
چگونه انگلیسی از یک زبان منطقهای به یک زبان جهانی تبدیل شد؟
یکی از عوامل اصلی، گسترش قدرت سیاسی و اقتصادی بریتانیا در دورههای مختلف تاریخی بود.
گسترش امپراتوری بریتانیا باعث شد زبان انگلیسی به مناطق مختلف جهان راه پیدا کند.
در برخی مناطق، انگلیسی به زبان حکومت، آموزش یا تجارت تبدیل شد و در برخی دیگر در کنار زبانهای محلی به کار رفت.
بعدها رشد قدرت اقتصادی و سیاسی ایالات متحده نیز نقش بسیار مهمی در افزایش اهمیت جهانی انگلیسی داشت.
در قرن بیستم، نقش آمریکا در حوزههایی مانند:
- اقتصاد
- علم
- فناوری
- سینما
- موسیقی
- رسانه
- تجارت
به گسترش بیشتر انگلیسی کمک کرد.
۱۳. شکلگیری گونههای مختلف انگلیسی
امروزه نمیتوان فقط از یک «انگلیسی» صحبت کرد.
زبان انگلیسی در مناطق مختلف جهان شکلهای متفاوتی پیدا کرده است.
برای مثال:
- British English
- American English
- Canadian English
- Australian English
- New Zealand English
- Indian English
و گونههای متعدد دیگری وجود دارند.
این گونهها ممکن است در:
- تلفظ
- واژگان
- املا
- گرامر
- کاربرد برخی عبارتها
با یکدیگر تفاوت داشته باشند.
برای مثال در انگلیسی بریتانیایی معمولاً از lift برای آسانسور استفاده میشود، در حالی که در انگلیسی آمریکایی elevator رایجتر است.
همچنین:
British English: colour
American English: color
یا:
British English: centre
American English: center این تفاوتها به معنی «درست» یا «غلط» بودن یکی از آنها نیست؛ بلکه بخشی از تنوع طبیعی زبان انگلیسی هستند.
۱۴. تأثیر علم و انقلاب صنعتی بر زبان انگلیسی
تحولات علمی و صنعتی نیز باعث ورود واژههای جدید به زبان انگلیسی شدند.
با پیشرفت:
- علوم
- پزشکی
- مهندسی
- صنعت
- فناوری
واژههای جدیدی برای توصیف مفاهیم و اختراعات تازه ایجاد یا وارد زبان شدند.
بخش زیادی از واژگان علمی انگلیسی نیز ریشه لاتین یا یونانی دارند.
مثلاً:
- biology
- psychology
- technology
- microscope
- telephone
به همین دلیل اگر زبانآموز با ریشههای یونانی و لاتین آشنا باشد، گاهی میتواند معنی واژههای علمی جدید را راحتتر حدس بزند.
۱۵. زبان انگلیسی در عصر اینترنت
در قرن بیستم و بهخصوص قرن بیستویکم، فناوری دیجیتال یکی از عوامل مهم تغییر زبان انگلیسی بوده است.
اینترنت، شبکههای اجتماعی، تلفنهای هوشمند و فناوریهای دیجیتال باعث شدند واژهها و عبارتهای جدیدی وارد زبان شوند.
برای مثال:
- download
- upload
- livestream
- hashtag
- podcast
- influencer
- emoji
- selfie
برخی از این واژهها در مدت نسبتاً کوتاهی از اصطلاحات تخصصی به واژههای روزمره تبدیل شدند.
۱۶. انگلیسی و شبکههای اجتماعی
شبکههای اجتماعی سرعت تغییر زبان را بیشتر کردهاند.
کاربران دائماً:
- واژههای جدید میسازند.
- واژههای قدیمی را با معنای جدید استفاده میکنند.
- کلمات را کوتاه میکنند.
- اصطلاحات عامیانه جدید ایجاد میکنند.
عبارتهایی که ابتدا در یک گروه کوچک یا یک پلتفرم خاص رایج هستند، گاهی در مدت کوتاهی در سطح گستردهتری مورد استفاده قرار میگیرند. به همین دلیل زبان انگلیسی امروز نسبت به گذشته با سرعت بیشتری در حال تغییر است.
۱۷. انگلیسی امروز؛ زبان ارتباط بینالمللی
امروزه انگلیسی فقط زبان مردم بریتانیا یا آمریکا نیست.
افراد زیادی در سراسر جهان از انگلیسی بهعنوان زبان دوم یا زبان خارجی استفاده میکنند.
انگلیسی در حوزههایی مانند:
- آموزش عالی
- تحقیقات علمی
- تجارت بینالمللی
- فناوری
- گردشگری
- هوانوردی
- ارتباطات بینالمللی
نقش بسیار مهمی دارد.
در بسیاری از موقعیتها نیز دو فرد که زبان مادری متفاوتی دارند، برای برقراری ارتباط با یکدیگر از انگلیسی استفاده میکنند.
به همین دلیل مفهوم English as a Lingua Franca اهمیت پیدا کرده است؛ یعنی استفاده از انگلیسی بهعنوان زبان مشترک میان افرادی که زبان مادری یکسانی ندارند.
۱۸. آیا انگلیسی همچنان در حال تغییر است؟
بله. زبان هیچوقت کاملاً ثابت نمیماند.
انگلیسی امروز نیز مانند انگلیسی هزار سال پیش در حال تغییر است.
تغییرات زبان میتوانند تحت تأثیر عوامل مختلفی باشند:
- فناوری
- مهاجرت
- رسانه
- فرهنگ عامه
- ارتباط با زبانهای دیگر
- علم
- اقتصاد
- شبکههای اجتماعی
بنابراین ممکن است برخی از واژهها و عبارتهایی که امروز جدید یا غیررسمی به نظر میرسند، در آینده به بخش عادی زبان تبدیل شوند.
۱۹. هوش مصنوعی چه تأثیری بر آینده زبان انگلیسی خواهد داشت؟
هوش مصنوعی نیز میتواند مانند اینترنت و فناوریهای ارتباطی بر نحوه استفاده و یادگیری زبان انگلیسی تأثیر بگذارد.
امروزه ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند به زبانآموزان در زمینههایی مانند:
- تمرین مکالمه
- اصلاح نوشتار
- یادگیری واژگان
- ترجمه
- تمرین تلفظ
- تولید مثال
کمک کنند.
از طرف دیگر، گسترش ارتباطات دیجیتال ممکن است باعث ایجاد اصطلاحات و کاربردهای جدیدی در زبان شود.
با این حال، هوش مصنوعی احتمالاً به جای متوقف کردن تغییر زبان، یکی از عوامل مؤثر بر مسیر آینده آن خواهد بود.
۲۰. چرا دانستن تاریخ زبان انگلیسی برای زبانآموز مفید است؟
شاید در نگاه اول تصور کنید تاریخ زبان انگلیسی ارتباطی با یادگیری آن ندارد؛ اما آشنایی با تاریخ زبان میتواند بعضی از ویژگیهای انگلیسی امروزی را قابلدرکتر کند.
مثلاً وقتی بدانید انگلیسی از زبانهای مختلف تأثیر گرفته است، وجود واژههایی با ریشههای متفاوت عجیب نخواهد بود.
یا وقتی درباره تغییرات تاریخی تلفظ بدانید، بهتر متوجه میشوید که چرا:
English spelling is not always a reliable guide to pronunciation.
یعنی املای انگلیسی همیشه راهنمای کاملاً قابل اعتمادی برای تلفظ نیست.
همچنین دانستن تاریخچه زبان باعث میشود هنگام یادگیری واژگان، ریشه و ارتباط برخی کلمات را بهتر درک کنید.
جدول خلاصه تاریخ زبان انگلیسی
برای اینکه مسیر تاریخی زبان انگلیسی را سادهتر مرور کنیم، میتوان آن را به شکل زیر خلاصه کرد:
| دوره | زمان تقریبی | ویژگیهای مهم |
| Old English | حدود ۴۵۰ تا ۱۱۰۰ | شکلگیری زبان ژرمنی در انگلستان و تأثیر زبانهای محلی و نورس |
| Middle English | حدود ۱۱۰۰ تا ۱۵۰۰ | تأثیر بسیار زیاد فرانسوی پس از فتح نورمنها |
| Early Modern English | حدود ۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰ | چاپ، شکسپیر، تغییرات واژگانی و تلفظی |
| Modern English | از حدود ۱۷۰۰ | استانداردسازی بیشتر و گسترش جهانی |
| Global English | قرن ۲۰ و ۲۱ | تبدیل انگلیسی به زبان مهم ارتباطات بینالمللی |
تاریخ دقیق مرزهای این دورهها در منابع مختلف ممکن است کمی متفاوت باشد؛ زیرا تغییر زبان تدریجی است و نمیتوان یک روز مشخص را برای پایان یک دوره و آغاز دوره بعد تعیین کرد.
جمعبندی؛ انگلیسی چگونه به زبان امروزی تبدیل شد؟
تاریخ زبان انگلیسی داستان یک زبان ثابت نیست؛ داستان زبانی است که دائماً در حال تغییر بوده است.
انگلیسی ریشههای ژرمنی دارد و در شکلگیری آن زبانهایی که مهاجران ژرمنی به بریتانیا آوردند نقش مهمی داشتند. سپس تماس با زبان لاتین، نورس باستان و بهویژه فرانسوی نورمنی باعث شد واژگان و ساختار زبان تغییر کند.
در دورههای بعد، چاپ، تحولات فرهنگی، ادبیات، تغییرات تلفظی، انقلاب علمی و صنعتی و گسترش بریتانیا به تغییر و گسترش انگلیسی کمک کردند.
در قرن بیستم نیز قدرت اقتصادی و فرهنگی آمریکا و سپس رشد فناوری و اینترنت باعث شدند انگلیسی بیش از پیش به یک زبان جهانی تبدیل شود.
امروزه انگلیسی زبانی زنده و در حال تغییر است و میلیونها نفر در سراسر جهان از آن برای تحصیل، کار، سفر، ارتباطات و دسترسی به اطلاعات استفاده میکنند.
شاید جالبترین نکته درباره تاریخ زبان انگلیسی این باشد که انگلیسی امروز محصول ارتباط میان زبانها و فرهنگهای مختلف است؛ بنابراین برای یادگیری آن فقط با یک زبان ساده و یک تاریخ خطی روبهرو نیستیم، بلکه با زبانی مواجهیم که قرنها از زبانها و فرهنگهای مختلف تأثیر گرفته و همچنان در حال تغییر است.
اگر به دانستنیها و نکات جالب درباره زبان انگلیسی علاقه دارید، میتوانید مطالب مرتبط را در دانستنیهای زبان انگلیسی پارس دانا دنبال کنید و با تاریخ، ویژگیها، واژگان و نکات جالب این زبان بیشتر آشنا شوید.
برای اینکه تمام این تحولات زبان رو ببینید و بشنوید، ویدئوی زیر رو از یوتیوب تماشا کنید. چون یک نفر با لهجه های مختلف طی دوره های زمانی میاد انگلیسی رو صحبت میکنه و می تونید هر چیزی رو که گفتم بشنوید. مطمئن باشید خیلی جالبه.